Hangi Harf Vardır? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir Değerlendirme
Bugün sokakta yürürken, metroda bir kadının kıyafetinin, bir erkeğin yürüyüşünün, ya da bir çocuğun tavırlarının etrafındaki bakışlarla nasıl şekillendiğini, nasıl algılandığını gözlemliyorum. İstanbul gibi kozmopolit bir şehirde, her an gözümüze çarpan, başkalarının kimliklerine dair sürekli bir değerlendirme yapma hali bu. Peki, biz bu kimlikleri nasıl tanımlıyoruz? Hangi harf vardır? Bu sorunun sadece bir dilsel sorudan çok daha fazlası olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu sorunun cevabı, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletin nasıl şekillendiğini doğrudan etkiler.
Hangi Harf Vardır? Toplumsal Cinsiyetin Dinamikleri
Toplumsal cinsiyetin harfleri sadece birer sembol değil; yaşamın her alanına, dilimize, işimize, ilişkilerimize, giyimimize ve davranışlarımıza yansıyan bir yapı. Kadın ve erkek, heteroseksüel ve LGBTQ+ gibi etiketler, toplumsal cinsiyetin nasıl şekillendiğini, kimliklerin nasıl tanımlandığını belirler. İstanbul’da bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken, farklı toplumsal kesimlerden insanlarla temas halindeyim. Gözlemlerim, toplumsal cinsiyetin ne kadar kalıplaşmış bir biçimde, yerleşik kurallar etrafında şekillendiğini bana sıkça gösteriyor.
Metroda sabahları, kadınların daha dikkatli, daha tedirgin bir şekilde etrafına bakarak yürüdüğünü fark ediyorum. Oysa erkekler, neredeyse hiç kimseden etkilenmeden ilerliyor. Hangi harf vardır? sorusunu sorduğumuzda, belki de erkeklik ve kadınlık gibi kategorilerin bu toplumda sadece biyolojik değil, aynı zamanda sosyal olarak şekillendirilen ve bazen kısıtlayan normlar olduğunu görmek gerek. Kadın olmak, İstanbul’un bir köşesinde, sabah saatlerinde bir takım güvenlik endişeleriyle ilgili bir dizi davranış biçimini içerebiliyor. Erkek olmaksa, genellikle daha rahat, daha özgür bir biçimde bir yeri terk etmek ya da toplu taşıma aracına binmek anlamına geliyor.
Çeşitlilik ve Kimlik: “Hangi Harf” Bizim İçin Geçerli?
Çeşitlilik, sadece renkler, diller, kültürler ve inançlar arasında değil; toplumsal cinsiyet rollerinin de bir yansıması. İstanbul’da her gün pek çok farklı etnik kökenden, sosyo-ekonomik gruptan ve kültürel geçmişten insanla karşılaşıyoruz. Çeşitliliğin değerini anladıkça, “hangi harf vardır?” sorusu, yalnızca bir grup insanın kimliklerini sorgulamakla kalmaz, tüm toplumu daha kapsayıcı bir bakış açısına yönlendirir.
Bir gün öğle tatilinde iş yerinden çıkıp, bir kafede otururken, kadınların ve erkeklerin farklı tepkilerini gözlemliyorum. Kadınların hemen yanlarındaki erkekleri rahatsız edebileceğinden korkarak, mekâna dikkatli bir şekilde yerleştiğini görüyorum. Oysa aynı kafeye gelen bir erkek, çoğunlukla, mekânın en rahat köşesinde yerini alır. Toplumun, çeşitliliği kucaklamaktan çok, çoğu zaman bireyleri belirli kimliklere, etiketlere ve kategorilere sokma eğiliminde olduğu bir gerçek. Toplumda hangi harflerin geçerli olduğunu anlamak, bazen bu etiketlerin ne kadar sınırlayıcı olduğunu kavrayabilmekle mümkündür.
Bir de LGBTİ+ bireylerin yaşadığı zorlukları gözlemliyorum. Sokakta el ele tutuşan bir çiftin, özellikle de erkeklerin, karşılaştıkları olumsuz bakışlar bir başka acı gerçek. Bu insanlar, sadece kimlikleri nedeniyle sosyal yaşamda, toplu taşıma araçlarında veya sokakta gözle görülür bir ayrımcılığa uğrayabiliyorlar. Oysa bu çeşitlilik, toplumu zenginleştiren bir şeydir; ancak ne yazık ki toplumsal normlar, hangi harflerin kabul edileceğini belirlemekle sınırlı kalabiliyor.
Sosyal Adalet ve Hangi Harf Vardır?
Sosyal adalet, farklı kimliklerin, farklı grupların eşit bir biçimde temsil edildiği ve haklarının korunduğu bir toplum yapısıdır. Ancak “hangi harf vardır?” sorusu, bu idealin ne kadar gerisinde kaldığımızı gösteriyor. Sokakta birinin yaptığı bir espri, işyerindeki bir davranış biçimi, bazen toplumsal adaletin ne kadar zayıf olduğunu gözler önüne serebiliyor.
Bir arkadaşım, iş yerinde sürekli olarak cinsiyetine dayalı esprilere maruz kaldığını anlatıyor. Kendisinin kadın olduğu için, bazı iş arkadaşlarının ona hep “yapamazsın” ya da “seninle bu işi yapmak zor” gibi ifadelerle yaklaşması, toplumsal cinsiyetin işyerine nasıl yansıdığının örneğidir. Toplumsal cinsiyetin getirdiği normların iş hayatında da devam ettiğini görmek, aslında sosyal adaletin hâlâ bir ütopya olduğunun göstergelerinden biri.
Kadınların eşit iş imkanlarına sahip olması, erkeklerin de duygusal olarak daha açık bir şekilde kendilerini ifade edebilmesi, her iki tarafın da toplumsal normlardan bağımsız bir biçimde kendilerini ifade edebilmeleri için daha çok yol kat etmemiz gerektiği ortada. Ve bu sadece kadın ve erkek arasında değil, tüm kimlik grupları için geçerli.
Sonuç: Her Kimlik Bir Harf
Hangi harf vardır? Sorusu, sadece toplumsal cinsiyetin, çeşitliliğin ya da sosyal adaletin varlığını sorgulamakla kalmaz, aynı zamanda bunların nasıl şekillendiğini ve bizi nasıl etkilediğini de anlamamıza yardımcı olur. Her birimiz, bu harflerin bir parçasıyız. Kimliğimiz, toplumun şekillendirdiği kalıplarla bir şekilde uyum içinde olsa da, bir o kadar da bu kalıpların dışında kendimizi ifade etme hakkına sahibiz.
İstanbul’da sokaklarda, toplu taşımada ya da işyerlerinde gördüğümüz her bir sahne, bir harfin daha ne kadar fazla anlam taşıdığını gösteriyor. Toplum olarak, bu harfleri daha fazla kabul ederek ve birbirimizi daha fazla kucaklayarak, hangi harflerin geçerli olduğuna dair kendi cevaplarımızı verebiliriz. Unutmayalım, her bir harf bir kimlik, bir yaşam biçimi ve bir hak mücadelesidir.