Kurultayda Kimler Söz Sahibiydi? Toygunların İzinde Bir Toplum Okuması
Sevgili Kolaydna ziyaretçileri, bu yazıda İlk Türk devletlerinde kurultaya katılma hakkına sahip olanlara ne isim verilir konusunu derli toplu biçimde inceliyoruz.
Farklı toplumların geçmişine baktığımda beni en çok etkileyen şey, insanların birlikte karar vermek için kurdukları dünyaların birbirinden ne kadar farklı, ama aynı zamanda ne kadar tanıdık olduğudur. Bir bozkır topluluğunda ateşin çevresinde yapılan bir toplantı, başka bir coğrafyada köy meydanındaki meclis ya da bir ada toplumunda akrabalık bağları üzerinden yürütülen tartışma, aslında benzer bir soruya cevap arar: “Topluluk adına kim konuşabilir?”
İlk Türk devletlerinde bu sorunun önemli karşılıklarından biri İlk Türk devletlerinde kurultaya katılma hakkına sahip olanlara ne isim verilir? kültürel görelilik sorusudur. Tarih derslerinde kısa cevabı genellikle toygunlar olarak verilir. Ancak “toygun” kavramını yalnızca bir terim olarak ezberlemek, kurultayın toplumsal anlamını görmemizi engeller. Antropolojik açıdan mesele, kimin toplantıya katıldığı kadar, neden onun sözünün değer taşıdığıdır.
Kurultay: Sadece Bir Meclis Değil, Toplumsal Bir Ritüel
Eski Türk topluluklarında kurultay veya toy, hükümdarın çevresindeki yöneticilerin, beylerin ve ileri gelenlerin devlet meselelerini görüşebildiği bir siyasal alan oluşturuyordu. Buradaki toplantıyı modern parlamentolarla birebir özdeşleştirmek yanıltıcı olabilir. Çünkü siyasal karar, ekonomik kaynaklar, askeri güç, akrabalık ilişkileri ve kutsallık anlayışı birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış değildi.
Kurultay bu nedenle bir ritüel olarak da okunabilir. Bir araya gelmek, belirli bir hiyerarşiyi görünür kılmak, hükümdarın otoritesini tanımak ve aynı zamanda topluluğun ileri gelenlerinin varlığını ortaya koymak, siyasal düzenin sembolik olarak yeniden kurulmasına hizmet ediyordu.
“Toygun” Sözcüğünün Toplumsal Anlamı
Toygunlar, kurultaya katılma hakkına sahip olan kimseler olarak düşünüldüğünde, karşımıza yalnızca bireysel bir vatandaşlık anlayışı değil, statüye dayalı bir siyasal katılım modeli çıkar. Bu statü; soy, boy, makam, askeri güç ve toplumsal itibar gibi unsurların kesişiminde şekilleniyordu.
Dolayısıyla kurultay, “herkesin eşit biçimde konuştuğu” bir alan olmaktan ziyade, toplumsal düzen içinde belirli konuma sahip kişilerin karar süreçlerine dahil olduğu bir yapıyı yansıtıyordu.
Akrabalık, Boy ve Kimlik
Antropolojinin önemli sorularından biri şudur: İnsan kendisini yalnızca “birey” olarak mı görür, yoksa bir topluluğun parçası olarak mı tanımlar?
Bozkır toplumlarında boy, soy ve akrabalık ilişkileri kişinin toplumsal konumunu anlamada büyük önem taşıyordu. Bu nedenle kurultaya katılımı yalnızca siyasi bir hak şeklinde değerlendirmek eksik kalır. Toygunun arkasında çoğu zaman onu temsil eden bir soy, boy veya toplumsal ağ bulunuyordu.
Burada kimlik, modern anlamda yalnızca kişisel tercihlerden oluşan bir özellik değildir. Kimlik; akrabalık, ortak geçmiş, ekonomik ilişkiler, askeri dayanışma ve sembolik aidiyet aracılığıyla üretilir.
Bu durum, farklı kültürlerdeki saha araştırmalarıyla da karşılaştırılabilir. Örneğin antropologların Afrika’daki bazı pastoral topluluklarda gerçekleştirdiği çalışmalar, yaş grupları, soy ilişkileri ve ekonomik dayanışmanın karar alma süreçleriyle iç içe olduğunu göstermiştir. Pasifik toplumlarında yapılan etnografik araştırmalarda ise akrabalık, hediyeleşme ve törensel statünün siyasal otoriteyi nasıl şekillendirdiği gözlemlenmiştir.
Ekonomi ve Siyaset Aynı Çadırın İçinde
Bozkır ekonomisini düşünmeden kurultayı anlamak da mümkün değildir. Hayvancılık, otlakların kullanımı, ganimet, ticaret yolları ve kaynakların paylaşımı gibi konular siyasi ilişkileri doğrudan etkiliyordu.
Bir bey yalnızca sembolik bir unvana sahip olduğu için güçlü değildi; insan, hayvan, arazi ve askeri destek gibi kaynaklar üzerindeki etkisi de onun siyasal ağırlığını artırabiliyordu. Bu nedenle kurultay, ekonomik çıkarların müzakere edildiği bir alan olarak da değerlendirilebilir.
Bu noktada antropolojik kültürel görelilik özellikle önemlidir. Günümüzün demokratik kurumlarını geçmiş toplumlara doğrudan ölçü olarak uygulamak yerine, onların kendi ekonomik ve toplumsal koşulları içinde nasıl anlam kazandıklarını sorgulamak gerekir.
At, Otağ ve Sembol: Otoritenin Görünür Hali
Kurultay dünyasında semboller de en az sözler kadar önemlidir. At yalnızca ulaşım aracı değil; hareketlilik, savaş gücü ve statüyle ilişkili bir varlıktır. Otağ ise yalnızca barınma alanı değil, iktidarın ve toplumsal düzenin görünür merkezlerinden biri haline gelebilir.
Ben eski toplumların bu sembolik dünyasını düşündüğümde, bugünün resmi salonlarını ve toplantı masalarını da farklı gözlerle görüyorum. Bir binanın mimarisi, kimin nerede oturduğu, kimin konuştuğu ve kimin beklediği hâlâ güç ilişkilerini anlatıyor. Değişen şey çoğu zaman sembollerin kendisi değil, biçimi.
Kolaydna ekibi, İlk Türk devletlerinde kurultaya katılma hakkına sahip olanlara ne isim verilir hakkında yeni ve faydalı içeriklerle karşınızda olmaya devam edecek.
Kurultaydan Dünyaya: Farklı Kültürleri Anlamak
İlk Türk devletlerindeki kurultayı anlamanın en verimli yollarından biri onu tek başına incelemek yerine başka toplumların kolektif karar gelenekleriyle karşılaştırmaktır. Cermen topluluklarının “thing” meclisleri, bazı Afrika toplumlarındaki yaşlılar konseyleri veya Pasifik coğrafyasındaki akrabalık temelli toplantılar aynı kurumlar değildir. Fakat hepsi, toplumsal düzenin nasıl müzakere edildiği sorusuna farklı cevaplar verir.
Bu karşılaştırmalar bize önemli bir empati dersi verir: Başka bir toplumun kurumunu anlamak için önce onu kendi dünyasının kavramlarıyla dinlemek gerekir.
Geçmişe Bakarken Bugünü Yeniden Görmek
Toygun kavramı, bu açıdan yalnızca “kurultaya katılan kişi” anlamına gelen tarihsel bir terim değildir. O, siyasal katılımın toplumun akrabalık yapıları, ekonomik sistemi, sembolleri ve kimlik anlayışıyla nasıl bütünleştiğini gösteren küçük ama güçlü bir penceredir.
İlk Türk devletlerinin kurultayına baktığımızda karşımıza modern bir meclisin basit bir öncülü değil, kendi koşulları içinde anlamlı bir toplumsal düzen çıkar. Onu anlamaya çalışmak ise geçmişi bugünün ölçüleriyle yargılamaktan çok daha fazlasını sağlar: İnsanların farklı zamanlarda “biz” olmayı, otoriteyi ve ortak geleceği nasıl tasarladıklarını görmemize yardımcı olur.
Sorudaki cevabı girişte netleştir